Maquette van Hoorn Anno Domini 1650

Frans Kwaad
Contact

De geschiedenis van de maquette in het kort
      In 1981 nam Jack Buiten het initiatief om een maquette op schaal 1:300 te maken van Hoorn in de tijd rond 1650. Buiten baseerde zich daarvoor op de stadsplattegrond van Hoorn van Blaeu uit 1649 en op andere bronnen.
      In 1987 was de maquette gereed. De afmeting was ca. 5 bij 6 m. Hij werd opgesteld in de Noorderkerk en voorzien van een klank- en lichtspel met een toelichtend programma over de geschiedenis van Hoorn. De officiële ingebruikname door burgemeester Janssens op 31 mei 1987 ging gepaard met een optocht in historische kledij door de stad. Bij de openstelling is een boekje verschenen over de maquette. Klik hier om het boekje te lezen.
      In 1991 werd de audiovisuele apparatuur behorend bij de maquette uit de Noorderkerk gestolen. De maquette werd vervolgens ontmanteld en opgeslagen.
      In 1994 werd het Museum van de Twintigste Eeuw het nieuwe onderkomen van de maquette. Daartoe werd de maquette voorzien van een nieuw audiovisueel programma. Klik hier voor de tekst.
      In december 2010 was de maquette voor het laatst te zien in het Museum van de Twintigste Eeuw. Met het Westfries Museum werden plannen ontwikkeld om de maquette in de kelderruimte van het museum te plaatsen met een nieuwe audiovisuele presentatie. Daartoe werd de maquette door Marchel de Bruijn geheel opgeknapt. In 2012 was de restauratie gereed.
      In 2013 werd tijdens de voorjaarsledenvergadering van Oud Hoorn in de Oosterkerk de maquette in langdurige bruikleen overgedragen aan het Westfries Museum. Burgemeester Onno van Veldhuizen stelde een paar dagen later de maquette weer open voor het publiek. Bij die gelegenheid marcheerde de Amsterdamse Schutterij door de stad.


Jack Buiten

Jack Buiten


Jack Buiten - de initiatiefnemer en bouwer van de maquette
Het idee voor de maquette is afkomstig van Jack Buiten. Tijdens een zestienjarige loopbaan in de Verenigde Staten had Buiten ervaring opgedaan in het 'kleine bouwen', toen hij werkzaam was bij een bouwkundig ontwerpbureau van een oliemaatschappij. In 1976 terug in Nederland, werd het bouwen van maquettes zijn professionele hobby. Hij maakte o.a. enkele maquettes van belangrijke Hoornse gebouwen voor het Westfries Museum. Het was een grote wens van hem om een maquette van de hele binnenstad van Hoorn te maken. In 1981 begon hij daarmee. Hij nam daarbij de vogelvluchtplattegrond van Blaeu uit 1649 als uitgangspunt maar gebruikte ook andere bronnen, zoals andere stadsplattegronden, historische afbeeldingen en opmetingen aan het nog bestaande stratenplan van Hoorn en aan nog bestaande gebouwen. Al snel bleek, dat hij het werk niet in zijn ééntje kon klaren. Hij zocht en kreeg via een oproep in het Kwartaalblad van de Vereniging Oud Hoorn medewerking van een groepje enthousiaste vrijwilligers.Vanaf 1982 werkten er acht vrijwilligers onder leiding van Buiten aan het project. Het werk werd verricht op de zolder van Bob Habes aan de Gouw in Hoorn. De maquette is voornamelijk vervaardigd uit hout en bestaat uit 16 delen. De afmetingen zijn ca. 5 bij 6 m. In 1987 was de maquette klaar en werd hij opgesteld in de Noorderkerk aan het Kleine Noord in Hoorn.  

      Maquette

De maquette

Begeleiding en financiering van de bouw
In augustus 1981 werd de Stichting Stadsplan Hoorn Anno 1650 opgericht. Uit  de statuten:

"De stichting heeft ten doel de belangstelling voor het roemrijke verleden van de Stad Hoorn te bevorderen en een bijdrage te leveren aan het behoud van de oude Hoornse binnenstad, een en ander door middel van het bouwen en tentoonstellen van een maquette van de stad Hoorn Anno 1650."


De kosten van de maquette werden begroot op 75.000 gulden. In 1983 ontwikkelde de Stichting Stadsplan een aantal initiatieven om de kosten van de maquette te kunnen financieren. Een ludieke actie in 1983 die aardig wat heeft opgebracht, was het 'verpachten' van panden op de maquette. Eerst werden bij opbod 28 topstukken geveild. Het bieden betrof de hoogte van de jaarlijkse pachtsom en het aantal jaren dat men de pacht wilde betalen. Vervolgens konden voor 22,50 gulden per stuk de overige ca. 2000 panden op de maquette worden gepacht. Men werd daardoor 'poorter' van Hoorn, en kreeg een fraai gekalligrafeerde oorkonde (Bewijs van erfpacht) en een genummerde fles Hoorn-Blaeu wijn. Deze actie had in november 1983 al 12.000 gulden opgebracht. De 28 topstukken op de maquette waren bouwwerken die natuurgetrouw, in ieder geval herkenbaar, op de maquette waren nagebouwd. Dit waren de bouwwerken die met name worden genoemd in het kader rechtsonder op de plattegrond van Blaeu. Andere acties waren de verkoop van beugelflesjes Markerwaardwater en kortingskaarten voor verschillende bedrijven in Hoorn. Na aandacht in het TV-programma "Van gewest tot gewest" kwam meer geld binnen, o.a. het Anjerfonds en de Kerkmeijer de Regtstichting schonken een flinke som. Een totaaloverzicht van alle financieringsbronnen tot 1987 is niet meer voorhanden. In 1987 was de maquette klaar en werd hij opgesteld in de Noorderkerk. In het eerste jaar werd 11.000 gulden aan entreegelden ontvangen. In 1991 werd de audiovisuele apparatuur gestolen. De onverzekerde schade beliep 22.000 gulden. Toen zag het er enkele jaren somber uit voor de maquette. Bestuurlijk liep ook niet alles op rolletjes in de Stichting Stadsplan. De maquette werd weggehaald uit de Noorderkerk en opgeslagen, voor drie jaar zoals zou blijken. Het hele project leek een roemloze dood te sterven. Maar gelukkig stelde de gemeente Hoorn in 1994 4.000 gulden beschikbaar. Ook de Lions Club doneerde een aanzienlijk bedrag. In 1994 werd het Museum van de Twintigste Eeuw het nieuwe onderkomen van de maquette. In voorjaar 1996 ging, op verzoek van het bestuur van Stichting Stadsplan Hoorn Anno 1650, de ledenvergadering van Oud Hoorn akkoord met overname van de maquette door Oud Hoorn. In voorjaar 1997 werd de naam van de stichting notarieel veranderd in Stichting Maquette Oud Hoorn. Sindsdien is de bestuurssamenstelling van de stichting gelijk aan die van Vereniging Oud Hoorn. In 2007 ontving De Vereniging Oud Hoorn een legaat van mevrouw Nel Groefsema-Molenaar. In 2010 begon de restauratie door Marchel de Bruijn. Het legaat van mevrouw Groefsema-Molenaar stelde Oud Hoorn in staat om de restauratiekosten van de maquette voor haar rekening te nemen. Tevens kon vanuit het legaat een forse financiële bijdrage geleverd worden aan de nieuwe audiovisuele presentatie. In 2012 was de restauratie gereed en in 2013 is de maquette in bruikleen overgedragen an het Westfries Museum en daar tentoongesteld voor het publiek. Partijen die dit financieel hebben gesteund, zijn naast de Vereniging Oud Hoorn, de BankGiroLoterij, de provincie Noord-Holland, de gemeente Hoorn, de Rabobank Hoorn West-Friesland Midden, het ANWB Fonds, Hendrick Muller Vaderlandsch Fonds en Jack Buiten.


Maquette 1983

Verhuizing van de Gouw naar de Noorderkerk in 1987



Verpachting 1650

Aankondiging van de verpachting in 1983



Gedicht JPvdKnaap

Gedicht door Jan Piet van der Knaap bij de veiling van de panden op de maquette in 1983



Oorkonde

Bewijs van erfpacht van het pand Slapershaven 3



Onthulling van de maquette op Zondag 31 mei 1987
De onthulling van de maquette vond plaats tijdens een feestelijke zondagmiddag met tal van buitenactiviteiten, waaronder een historische optocht door de stad en eindigend met een maaltijd in zeventiende-eeuwse stijl op de Veemarkt. Er was een heel draaiboek voor de middag en avond gemaakt, dat hier is in te zien. In chronologische volgorde omvatte het programma de volgende onderdelen:
12-14 uur: Voorbereiding van de feestmiddag op de Veemarkt, zoals de opbouw van kramen voor diverse standhouders
12.30 uur:  Omkleden in de Noorderkerk voor de historische optocht door de stad
14.00 uur:  Bij de Noorderkerk opvangen van deelnemers aan de optocht, zoals Trompetterkorps 'De Koggeruiters', Blokkerse Dansgroep, De heks op de kar, Visserslui, Schermschool Van der Berg, Zieken en melaatsen van de LOTUS-groep van het Rode Kruis, Schout en zijn rakkers, Kooplui van de Verenigde Spaarbank, Beestenboel en individuele deelnemers in historisch costuum
14.00 uur:  Vertrek van de deelnemers aan de optocht van de Noorderkerk naar de Bierkade
14.40 uur:  Start van de historische optocht door de stad volgens de route Bierkade, Appelhaven, Nieuwendam, Korenmarkt, Grote Oost, Waag (stop), Rode Steen, Kerkstraat, Kerkplein, Nieuwstraat, Gouw, Gedempte Turfhaven, Veemarkt
14.30 uur:  In de Noorderkerk: ontvangst van genodigden voor de onthulling van de maquette
14.45 uur:  Onthulling van de maquette door Burgemeester Mr. P.M.P.G. Janssens die door een blauwpapieren wand zal treden die de tijdgrens symboliseert tussen het heden en het jaar 1650
15.00 uur: Start van het audiovisuele programma bij de maquette
15.20 uur: Einde van het programma in de Noorderkerk; via de 'Armenkerk' gaat men naar buiten om op de Veemarkt de historische optocht te zien arriveren
15.30 uur: Start van een groot aantal aktiviteiten, demonstraties en optredens op de Veemarkt, waaronder schiemanswerk, het krombranden van planken voor de bouw van schapen, en:
15.40 uur:  Heksenberechting
16.15 uur:  Opvoering door de toneelgroep Sanderijn van de klucht 'Lippyn' over het 17e eeuwse leven
18.00 uur:  De kok begint het vlees te roosteren aan het spit
18.30 uur:  Aanvang van een maaltijd in 17e eeuwse stijl voor 200 gasten, omlijst door muziek van de muziekschool en toneelgroep Sanderijn
20.00 uur:  Sluiting van het programma door de voorzitter van de Stichting Stadsplan Hoorn Anno 1650
 


Historische Optocht 1987

De historische optocht in 1987



Veemarkt 1987

Historisch gezelschap met stadsomroeper op de Veemarkt in 1987


Veemarkt 1987

Zeventiende-eeuwse maaltijd op de Veemarkt in 1987


Intermezzo - Hoorn in Japan
Er was ook belangstelling uit Japan voor Hoorn en de maquette in verband met de bouw van replica's op ware grootte van een aantal 17e eeuwse Hoornse panden  in een themapark (Holland Village) bij de Japanse stad Nagasaki. Van Hoornse zijde werd de bouw in Japan begeleid door Jan van der Heijden en Arie Boezaard. Op hun aandringen zijn zelfs een aantal voorgevels 'op vlucht' gezet (vooroverhellend). In mei 1987 bezocht een groep van negen Japanse journalisten de maquette.
De achtergrond van de Japanse belangstelling is, dat bij Nagasaki het kunstmatige eiland Deshima ligt, vanwaar Nederlanders in de 17e eeuw (de VOC) als enige niet-Japanse natie handel mochten drijven met Japan. Japan leverde in die tijd veel zilver aan Nederland, in de periode 1640-1649 voor een waarde van 15 miljoen gulden (Gaastra, 2002). Zie voor meer informatie over Deshima de sites:
 Deshima in de baai van Nagasaki, ooit de kleinste 'kolonie' van Nederland
 Nederlanders in Japan 1641-1853


Hoorn in Japan

Hoornse panden op ware grootte nagebouwd bij Nagasaki in Japan, geopend op 21 maart 1987. Ze staan er nog.



Maquette Museum 20e eeuw

Van 1994-2010 stond de maquette opgesteld in het Museum van de Twintigste Eeuw aan de Bierkade



Restauratie Maquette
Van 2010-2012 werd de maquette gerestaureerd door Marchel de Bruijn


Overdracht aan het Westfries Museum op 17 april 2013
Op 17 april 2013 is de maquette door de Vereniging Oud Hoorn in bruikleen overgedragen aan het Westrfries Museum. Bij die gelegenheid marcheerde de Schutterij van Amsterdam door de straten van Hoorn.


Schutterij 2013

Optocht van de Amsterdamse schutterij in 2013



Schutterij 2013

Kanonschot door de schutterij bij de overdracht van de maquette aan het Westfries Museum in 2013


Overdracht   Overdracht Velius

Bekrachtiging van de overdracht in bruikleen op 17 april 2013 door de heren E. Ottens (Vereniging Oud Hoorn) en A. Geerdink (Westfries Museum) in aanwezigheid van Hoorn's kroniekschrijver Velius



Maquette WFM   Maquette WFM

Opstelling van de maquette in het Westfries Museum


Op de volgende webpagina's van het Westfries Museum is de maquette in beeld en geluid te bewonderen:
Maquette Hoorn 1650 terug in volle glorie
Maquette Hoorn 1650
Maquette Hoorn 1650 in restauratie


Hieronder enkele fotos'van de maquette.

Maquette Overzicht

De maquette, opgesteld in het Westfries Museum te Hoorn (het noorden is onder)



Maquette 2

De Vollerswaal en de Turfhaven, bovenaan de Grote Kerk (foto F. Kwaad)




Grote Kerk

De Grote Kerk, het Sint Agnietenklooster (linksvoor) en het Sint Geertenklooster (rechtsvoor) (foto F. Kwaad)




Maquette Koepoort

De Koepoort met de Achterstraat, het Nieuwland en het Kippenbruggetje naar het Munnickenveld (foto F. Kwaad)



Pakhuisstraat Maquette

De Pakhuisstraat en het "Fabricks huys" (g op de plattegrond van Blaeu) (foto F. Kwaad)



Karperkuil Maquette

De Karperkuil (foto F. Kwaad)



Oude Oosterpoort Maquette

De Oude Oosterpoort en het Kleine Oost (Tusschen d'Ooster-poorten) (foto F. Kwaad)



Nieuwe Oosterpoort Maquette

De Nieuwe Oosterpoort (foto F. Kwaad)



Noorderpoort

De Noorderpoort (foto F. Kwaad)



Hieronder twee luchtopnamen van Hoorn. Veel is hetzelfde gebleven. 


Hoorn 1970

Luchtopname van Hoorn uit 1970 (het noorden is linksboven) (Bron Westfries Archief)



Hoorn 1973

Luchtopname van Hoorn uit 1973 (het noorden is boven) (Bron Westfries Archief)


De historische betrouwbaarheid van de maquette
Het is de bedoeling van de maquette om aanschouwelijk te maken, hoe Hoorn eruitzag in de tijd rond 1650. Hoe betrouwbaar of waarheidsgetrouw is deze aanschouwelijke voorstelling? De maquette is uiteraard niet betrouwbaarder dan de plattegrond van Blaeu waarop hij voornamelijk is gebaseerd. Er is wel een belangrijk verschil tussen de maquette en de plattegrond. Op de plattegrond springt direct het stratenplan in het oog. Langs de straten zijn lange rijen identieke huisjes getekend. Door hun eenvormigheid vallen deze niet op. Op de maquette, daarentegen, wordt het beeld juist gedomineerd door de talloze huizen. De maquette is zo opgesteld in het Westfries Museum, dat hij alleen vanaf de landzijde is te bekijken. Je kunt er niet omheen lopen en je kunt er niet bovenop kijken. De aanwezigheid en de loop van de straten is daardoor minder duidelijk te onderscheiden dan op de plattegrond. Ze worden deels gemaskeerd door de huizen. Van de maquette gaat de suggestie uit, dat we de straatwanden of gevelrijen kunnen zien, zoals ze in 1650 door de tijdgenoten werden gezien als ze door Hoorn liepen. Deze suggestie is misleidend. Immers, slechts 28 panden en bouwwerken worden met name genoemd en waarheidsgetrouw afgebeeld op de plattegrond van Blaeu. De overige huizen worden allemaal gelijk aan elkaar weergegeven. Zij zijn zeker geen realistische weergave van de aanblik van de straten in 1650. Het is zelfs niet zeker, of het aantal huizen bij benadering juist is. Er staan ca. 2000 panden op de maquette (en op de plattegrond?). Het aantal inwoners van Hoorn in 1650 was ca. 14.000 (bron?). Dat zou dus neerkomen op zeven inwoners per huis. Is dat een reëel aantal?

Maquette huisjes

De huisjes op de maquette met 17e eeuwse fantasiegevels. Echte 17e eeuwse gevels hebben kruiskozijnen, regenlijsten e.d. Daarvan staan er nog een flink aantal in de binnenstad van Hoorn zoals hieronder:


Nieuwe Noord   Kuil 32

Nieuwe Noord 45 (foto F. Kwaad)                                                       Kuil 32 (foto F. Kwaad)


In het boekje over de maquette wordt het volgende gezegd over de betrouwbaarheid. Bij het maken van het grondplan van de maquette heeft Buiten gebruik gemaakt van de eerste kadastrale kaart van Hoorn uit 1832 (opgemeten in 1823 door landmeter van Diggelen). Voorts werden andere historische vogelvluchtkaarten en oude afbeeldingen van gedeelten van de stad en afzonderlijke gebouwen geraadpleegd. Ook werden schetsen gemaakt van gebouwen die er in 1650 al waren en er nu nog steeds zijn. Maar lang niet alle details waren te achterhalen. Vooral de gewone huizen die op historische kaarten, zoals die van Blaeu, altijd uniform worden afgebeeld, waren moeilijk waarheidsgetrouw na te bouwen. Het is duidelijk dat de maquettebouwers genoodzaakt waren om knopen door te hakken en daarbij soms ongewild de eigen fantasie een rol moesten laten spelen. Buiten hield er daarom rekening mee, dat wanneer er nieuwe gegevens opduiken sommige onderdelen van de maquette gewijzigd moeten worden.

Hieronder enkele kijkjes in de stad Anno 1650 (foto's van Helene de Bruijn):

maquette 2     maquette 3     maquette 4

                           Grote Kerk                                        Statenlogement en Ceciliakapel              Sint Jansgasthuis en klokkentoren

            

maquette 5       maquette 6   

Pietersdalklooster                                    Stadhuis op de Rode Steen



Waarom het jaar 1650?
Groei, bloei, verval en herstel van Hoorn

De oudste bewoningssporen van Hoorn zijn tot dusverre aangetroffen op vier meter diepte onder het plaveisel van de Rode Steen. Ze dateren uit het begin van de 13e eeuw. Vanaf die tijd is Hoorn geleidelijk uitgegroeid tot een inwonertal van ca.14.000 in de zeventiende eeuw. In 1649 bereikte Hoorn met de laatste havenuitbreiding zijn grootste omvang. Dat was in het midden van onze Gouden Eeuw. Kort daarna begon een lange periode van economische achteruitgang en verval. In 1688 werd voorgesteld om de Oosterhaven te verkleinen wegens de afgenomen behoefte aan havenruimte. Al omstreeks 1720 werd het verval van handel en scheepvaart door de tijdgenoten als definitief beschouwd. In de 18e eeuw was de VOC nog de enige kurk waarop Hoorn dreef. Volgens Lesger (1990) moeten omstreeks het midden van de 18e eeuw de havens van Hoorn een desolate indruk hebben gemaakt. Na 1744 woonde er geen enkele grote koopman meer in de stad vlg. Bonke en Bossaers. In 1795 was het inwonertal volgens de eerste officiële volkstelling afgenomen tot 9.551. Het zou daarna 150 jaar duren, voordat het aantal inwoners terug was op het niveau van rond 1650.

Deze demografische ontwikkeling heeft met zich meegebracht, dat er in de 17e eeuw relatief veel, in de 18e eeuw minder en in de 19e eeuw nog minder is gebouwd in Hoorn. In feite zijn er in de periode 1650-1850 veel meer huizen afgebroken dan bijgekomen. Tussen 1795 en 1814 werden 1600 huizen en pakhuizen gesloopt. In 1830 waren hele straten ontvolkt. Er zijn daardoor grote gaten gevallen in de bebouwing van de stad binnen de wallen. Een betrouwbaar kaartbeeld van de afbraak tussen 1650 en 1850 hebben we niet. We kennen geen plattegronden van de stad tussen die van Blaeu uit 1649 en die van Doesjan uit 1794, waarop de achteruitgang van het huizenaantal valt af te lezen. De kaart van Tirion uit 1743 geeft geen gedetailleerde informatie over de bebouwing. Op de kaart van Doesjan uit 1794 is te zien, dat er belangrijke gaten zijn gevallen op het Baadland, de Binnenluiendijk, de Italiaanse Zeedijk, de Vesten en tussen Gouw en Ramen. Volgens Saaltink (1980) geeft de kaart van Doesjan waarschijnlijk echter een te rooskleurig beeld van de bebouwing in 1794. De eerste kadastrale kaart van Hoorn door Van Diggelen (copie Van der Horst) uit 1823 toont duidelijk het resultaat van de achteruitgang van de stad en de afbraak tot 1823. Dit was wel het dieptepunt. De meeste bebouwing is verdwenen in het havenkwartier. Het centrale deel van de stad schijnt wat minder geleden te hebben, hoewel er in1823 geen straat was zonder een aantal gaten in de bebouwing (Saaltink, 1980). Rond ca. 1850 begon een langzaam herstel. Pas rond 1950 zette een periode van veel snellere groei en ontwikkeling in.

Van Zoonen (2004) geeft het volgende overzicht van de ontwikkeling van het aantal inwoners van Hoorn:
1400    3.500         1840    8.700           1910  11.000
1470    7.000         1850    9.100           1920  11.500
1520    5.000         1860    9.400           1930  12.000
1630  14.000         1870    9.600           1940  13.000
1730  12.000         1880  10.300           1950  14.700
1795    9.500         1890  11.100           2000  64.600
1810    8.200         1900  10.800           2013  70.000
1830    7.500

Ook sterke schommelingen in korte tijd kwamen voor. Volgens Leo Veerkamps (in kranten-interview) telde Hoorn in 1478 zo'n 8000 inwoners, een aantal dat binnen luttele jaren kelderde naar 2500 door de pest, zoals in 1496. Zo'n 1500 op de 4 à 5000 lieten toen het leven. De bevolking werd toen echt gedecimeerd. Rond 1515 schommelde het inwonertal rond 4000. 


Bronnen van de maquette
Stadsplattegronden



De maquette is voornamelijk gebaseerd op de stadsplattegrond van Hoorn van Blaeu uit 1649. Klik hier om de kaart in groot formaat te zien.


De kaart in groot formaat is afkomstig van de website van het "Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam". Een uitvoerige beschouwing van de Stedenatlas van Blaeu (Toonneel der Steden), met alle plattegronden en bijbehorende teksten, is te vinden op de site van de Universiteitsbibliotheek Utrecht . Een passage daaruit luidt als volgt:

"Hoewel Blaeu enkele koperplaten van eerdere uitgevers gebruikte, zijn de kaarten overwegend uit eigen atelier. De meeste steden werden dus afgebeeld op nieuwe koperplaten, op basis van voorbeelden die veelal door de stadsbesturen waren toegestuurd. Indien een actueel kaartbeeld niet voorhanden was, vroeg Blaeu om een herziene versie van een oudere plattegrond. Ondanks de soms frequente correspondentie met de stadsbesturen, komen in de stedenatlas van Blaeu soms grove fouten voor. Een voorbeeld is het stadje Goedereede, dat op pure fantasie blijkt te berusten. Toch kenmerken de plattegronden van Blaeu zich door een heldere gravure, een goede cartografische presentatie en een uniforme en esthetische uitstraling. Alle gebouwen in de stad zijn in opstand – zeg maar driedimensionaal – weergegeven en bieden in de meeste gevallen een goede indruk van de plaats. Mooi versierde cartouches en decoraties maken het geheel af. De inkleuring is met de hand gedaan.
Vanaf het directe begin genoten de plattegronden van Blaeu een grote populariteit. Diens naam werd dan ook een soort kwaliteitskeurmerk. En omdat de oppervlakte van de meeste steden zich in de 18de eeuw niet wijzigde, konden de kaarten lang functioneren. Er zijn zelfs aanwijzingen dat diverse plattegronden van Blaeu nog tot diep in de 19de eeuw als ‘actueel kaartmateriaal’ over de toonbank van andere uitgevers gingen!"



Hoorn 1823

Kadasterkaart van Hoorn uit 1823 vlg. Diggelen


Historische afbeeldingen
Op de plattegrond van Blaeu staan ca. 2000 bouwwerken ingetekend. In het kader rechtsonder op de plattegrond worden 23 bouwwerken met name genoemd, aangeduid met de letters a - z. Onder de nrs. 4, 5, 6, 10 en 48 worden nog 5 bouwwerken genoemd. Deze 28 bouwwerken worden min of meer natuurgetrouw afgebeeld op de plattegrond. Bij de verpachting in 1983 van panden op de maquette werden deze 28 bouwwerken (met een paar wijzigingen) als eerste geveild. Een aantal van deze bouwwerken bestaat nu nog, sommige onder een andere naam. Andere zijn bekend van historische afbeeldingen. Van weer andere weten we niet, hoe ze eruit hebben gezien. Hieronder worden historische afbeeldingen getoond van enkele van de genoemde bouwwerken die nu niet meer bestaan.



Hoorn Blaeu register

Met name genoemde bouwwerken op de plattegrond van Blaeu. Voorts onder nr. 10 Westindische packhuys, en nr. 48 Diefleyers Clooster.



Westerpoort   Noorderpoort

Westerpoort (C. Pronk, 1727), gesloopt in 1806                             Noorderpoort in 1625 (door A. Rademaker, 1676-1735)



Noorderpoort    Koepoort Doelen

Noorderpoort in 1620 door A. Rademaker (gesloopt in 1850)                 Achterstraat met Doelen en Koepoort (Springer, 1874)


Koepoort   Koepoort

Koepoort buitenzijde (Goeree - Pronk, 1730)                                    Koepoort, foto buitenzijde, 1871 (jaar van afbraak)




Koepoort   Koepoort

Koepoort binnenzijde (Goeree - Pronk, 1730)                                                     Koepoort, foto binnenzijde, 1871



Oosterpoort    Oosterpoort

Oude Oosterpoort, gesloopt in 1820 (maker onbekend)                                 Oude Oosterpoort (C. Pronk, 1727)



Grote Kerk   Nieuwstraat 1784

Grote Kerk (Feyken Rijp, 1706)                                                            Nieuwstraat (Ouwater, 1784)



Stadhuis   Stadhuis

Stadhuis op de Roode Steen (Doesjan, 1787)                                   Stadhuis op de Roode Steen (maker en jaartal onbekend)



Stadhuis   Stadhuis

Stadhuis op de Roode Steen (C. Pronk, 1727)                                    Stadhuis op de Roode Steen (Bulthuis - Bendorp, 1793)




   Stadhuis   Stadhuis

Stadhuis op de Roode Steen (Doesjan), afgebroken in 1797                              Stadhuis op de Roode Steen (Ouwater, 1784)



Doelen

De Achterstraat met de Sint Sebastiaan Doelen en op de achtergrond een ophaalbrug over de Turfhaven (Cornelis Springer ca. 1870).


Kloosters

Hoorn Blaeu Grote kerk

Uitsnede uit de plattegrond van Blaeu met daarop 6 van de 9 kloosters in de stad



Hoorn telde in de vijftiende eeuw negen kloosters (beter: conventen) binnen de wallen, en vlak buiten de stad stonden er nog twee. Aan het begin van de zestiende eeuw besloegen de kloosterbezittingen 40% van de oppervlakte binnen de stadsmuren. Aan dit bloeiende kloosterleven kwam een einde, toen Hoorn in 1572 de zijde van Willem van Oranje koos in de strijd tegen de Spanjaarden. De kerken gingen over in protestantse handen en de kloosters werden gesloten. De gebouwen en terreinen hiervan kregen andere bestemmingen. Daarna werd er druk gesloopt en gebouwd. Ten tijde van de verschijning van de plattegrond van Blaeu waren de kloostergebouwen dus al tientallen jaren niet meer in gebruik als klooster. De namen van de kloosters bleven in de volksmond nog lang voortleven, en daarom werden ze nog door Blaeu in 1649 vermeld op de plattegrond.

Dit waren de kloosters (conventen) met stichtingsjaar:
   1. Agnietenklooster (1385), tussen kerkplein en Gravestraat (Blaeu = l)
   2. Catharinaklooster (1400), aan de Muntstraat (Blaeu = n)
   3. Ceciliaklooster (1402), tussen de Nieuwsteeg en de Kruisstraat (Ceciliakapel bestaat nog) (Blaeu = y)
   4. Claraklooster (1467), aan het Kleine Noord naast de Noorderkerk (Blaeu = p)
   5. Geertenklooster (1404), aan de Wisselstraat (Blaeu = m)
   6. Hieronymusklooster van de Broeders van Goeden Wille, aan de Nieuwsteeg hoek Gouw (1385). Dit convent van broeders van het gemene leven is volgens Schrickx (2016) nooit van de grond gekomen. In 1429 zijn de panden overgedragen aan het naastgelegen Ceciliaklooster (Blaeu = x)
   7. Mariaklooster (1408), aan de Korte Achterstraat (Mariakapel bestaat nog) (Blaeu = c en o)
   8. Maria Magdalenaklooster (1464), aan het Grote Oost
   9. Pietersdalklooster (1457), op het Dal (Blaeu = q)

Onder nr. 48 in de Wisselstraat vermeldt Blaeu nog het "Diefleyers Clooster". Diefleiders zijn dienaren van den schout, belast met het aanhouden en ter terechtstelling voeren van dieven en andere misdadigers of overtreders. Nr 48 op de plattegrond van Blaeu staat vermeld bij de kapel van het voormalige St. Geertenklooster. Dit klooster bestond in 1649 al lang niet meer. Net zoals zoveel voormalige kloostergebouwen kreeg ook deze kapel een nieuwe functie. Kennelijk werd het gebouw gebruikt door de dienaren van de schout. In de volksmond bleven de oude kloosterbenamingen nog een tijd lang bestaan. De aanduiding 'Clooster' houdt dus niet in, dat het toen nog als klooster fungeerde (met dank aan C. Schrickx).

Zes (nrs. 1, 2, 3, 5, 6, 7) van de negen kloosters lagen dicht bij elkaar in het centrum van de stad; zie het fragment hierboven van de plattegrond van Blaeu. Gebouwdelen zijn bewaard gebleven van de Ceciliakapel (Nieuwsteeg) en de Mariakapel (Korte Achterstraat). Behalve dat zijn geen afbeeldingen bekend van de kloosters.

Bronnen
Bonke, H. en Bossaers, K., 2002. Heren investeren. De bewindhebbers van de West-Friese Kamers van de VOC. Stichting Museaal en Historisch Perspectief  Noord-Holland, Haarlem-Hoorn-Enkhuizen, 156 pp.
Gaastra, F.S., 2002. De geschiedenis van de VOC. Walburg Pers, Zutphen, 5e druk, 192 pp.
Lesger, C.M., 1990. Hoorn als stedelijk knooppunt. Hollandse Studiën 26, Uitgeverij Verloren, Hilversum, 240 pp.
Van Zoonen, Arie, 2004. 1852-2004 Het Park Anderhalve eeuw aan de Westerdijk. Een Hoornse geschiedenis. Uitgave van Schouwburg en Congrescentrum het Park ter gelegenheid van de opening van het nieuwe theater op vrijdag 25 juni 2004, 304 pp.
Saaltink, H.W., 1980. Hoorn in kaart. Vier eeuwen Hoornse stadsplattegronden. Uitgave Stichting "De Hoofttoren", 152 pp
Schrickx, C., 2016, Bethlehem in de Bangert, Uitgeverij Verloren.

28 mei 2013