Hoorn mensenwerk
"Who is who?" in de geschiedenis van Hoorn

Frans J.P.M. Kwaad

 Contact


Bezoek ook:
Hoorns Biografisch Woordenboek (nieuw)


Groei, bloei, verval en herstel van Hoorn

De oudste bewoningssporen van Hoorn zijn tot dusverre aangetroffen op vier meter diepte onder het plaveisel van de Rode Steen. Ze dateren uit het begin van de 13e eeuw. Vanaf die tijd is Hoorn geleidelijk uitgegroeid tot een inwonertal van 15 à 16.000 in de zeventiende eeuw. In 1649 bereikte Hoorn met de laatste havenuitbreiding zijn grootste omvang. Kort daarna begon een lange periode van economische achteruitgang en verval. In 1688 werd voorgesteld om de Oosterhaven te verkleinen wegens de afgenomen behoefte aan havenruimte. Al omstreeks 1720 werd het verval van handel en scheepvaart door de tijdgenoten als definitief beschouwd. In de 18e eeuw was de VOC nog de enige kurk waarop Hoorn dreef. Volgens Lesger (1990) moeten omstreeks het midden van de 18e eeuw de havens van Hoorn een desolate indruk hebben gemaakt. Na 1744 woonde er geen enkele grote koopman meer in de stad vlg. Bonke en Bossaers. In 1795 was het inwonertal volgens de eerste officiële volkstelling afgenomen tot 9.551. Deze demografische ontwikkeling heeft met zich meegebracht, dat er in de 17e eeuw relatief veel, in de 18e eeuw minder en in de 19e eeuw nog minder is gebouwd in Hoorn. In feite zijn er in de periode 1650-1850 veel meer huizen afgebroken dan bijgekomen. Tussen 1795 en 1814 werden 1600 huizen en pakhuizen gesloopt. In 1830 waren hele straten ontvolkt. Er zijn daardoor grote gaten gevallen in de bebouwing van de stad binnen de wallen.
 
 


                                                                            De Rode Steen in Hoorn
 
 

In 1872 vatte een Engelse reiziger zijn indrukken als volgt samen: "Hoorn is als een oude vrouw, welker vermagerde ledematen nog met veel te wijd geworden kleren zijn omhangen, Enkhuizen lijkt een uitgestrekt kerkhof en Medemblik een graf." (Brouwer, 1938). Een betrouwbaar kaartbeeld van de afbraak tussen 1650 en 1850 hebben we niet. We kennen geen plattegronden van de stad tussen die van Blaeu uit 1630 en die van Doesjan uit 1794, waarop de achteruitgang van het huizenaantal valt af te lezen. De kaart van Tirion uit 1743 geeft geen gedetailleerde informatie over de bebouwing. Op de kaart van Doesjan uit 1794 is te zien, dat er belangrijke gaten zijn gevallen op het Baadland, de Binnenluiendijk, de Italiaanse Zeedijk, de Vesten en tussen Gouw en Ramen. Volgens Saaltink (1980) geeft de kaart van Doesjan waarschijnlijk echter een te rooskleurig beeld van de bebouwing in 1794. De eerste kadastrale kaart van Hoorn door Van Diggelen (copie Van der Horst) uit 1823 toont duidelijk het resultaat van de achteruitgang van de stad en de afbraak tot 1823. Dit was wel het dieptepunt. De meeste bebouwing is verdwenen in het havenkwartier. Het centrale deel van de stad schijnt wat minder geleden te hebben, hoewel er in1823 geen straat was zonder een aantal gaten in de bebouwing (Saaltink, 1980). Rond ca. 1850 begon een langzaam herstel. Pas rond 1950 zette een periode van veel snellere groei en ontwikkeling in. Dit alles is mensenwerk geweest.


                                   Tijdlijn van Hoorn (Bron: Hoorn en de Zee, Hoornse Historische Reeks - Deel 4, 2002)
 
 

Van Zoonen (2004) geeft het volgende overzicht van de ontwikkeling van het aantal inwoners van Hoorn:
1400    3.500
1470    7.000
1520    5.000
1630  14.000
1730  12.000
1795    9.500
1810    8.200
1830    7.500
1840    8.700
1850    9.100
1860    9.400
1870    9.600
1880  10.300
1890  11.100
1900  10.800
1910  11.000
1920  11.500
1930  12.000
1940  13.000
1950  14.700
2000  64.600

Deze website geeft biografische informatie over personen die een meer of minder belangrijke rol hebben gespeeld in de geschiedenis van Hoorn. Te denken valt aan:
- Hoge en lage adel
- Bestuurders, bewindhebbers, regenten, politici en ambtsdragers
- Rechters, advocaten, notarissen, artsen, architecten en onderwijzers
- Kerk en geestelijkheid
- Leden van de krijgsmacht
- Kunstenaars en wetenschappers
- Reders, ontdekkingsreizigers en zeelieden
- Kooplieden en andere beoefenaars van nijverheid, handel, vervoer en verkeer
- Ambachtslieden, vissers, neringdoenden en winkeliers
- Werkvolk, bedienden en huispersoneel

Velius heeft in zijn Kroniek van Hoorn uit 1648 een "Lijst van Magistraten" opgenomen. Deze lange lijst van burgemeesters, schouten, schepenen en vroedschappen uit de jaren 1453 tot 1648 staat afgedrukt op pp. 825-859 in Deel 2 van de hertaling van de Kroniek van Hoorn uit 2007. Velius heeft ook biografische schetsen opgenomen van een aantal geleerde burgers van Hoorn (pp. 786-823 van de hertaling van de Kroniek van Hoorn). Het zijn de volgende personen:
   Jacobus Ceratinus (15e eeuw)
   Petrus Junius (overleden 1537)
   Hadrianus Junius (1511-1574)
   Jacobus Dunius  (overleden 1572)
   Petrus Hogerbetius (1542-1599)
   Cornelius Vigius (1568-1602)
   Albertus Verlanius (1577-1606)
   Nicolaus Bulius (1550-1615)
   Rombout Hogerbeets (1561-1625)
   Cornelis Taemssz (1567-1600)
   Cornelius Cortius (1536-1578)
   Jan Pietersz. Koen (1587-1629)
Van der Knaap en Veerkamp bespreken in hun boek "Uit de schemer van Hoorn's verleden" (1996, pp. 231-233) ook kort een aantal Hoornse geleerden en kunstenaars uit de 15e-17e eeuw.
 


                                                Heeren Zeventien van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie
 

Links
Algemene biografische links Nederland
 NieuwBiografisch portaal van Nederland
 Biografisch woordenboek van Nederland
 Westfries Biografisch Woordenboek
 Westfriese families
 De opstand tegen Spanje (De tachtigjarige oorlog) 1568-1648
 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1588-1795
 Regenten
 Vroedschap
 Verkiezing (te boon gaan)
 VOC
 VOC opvarenden
 VOC archieven
 
 


                                                                               Jan Pietersz Coen 1587-1629
 
 

Biografische links Hoorn
 Vereniging Oud Hoorn
 De ontwikkeling van de stedelijke jurisdictie van Hoorn tot 1436
 Hoorn's stadsbestuur in vroeger eeuwen
 Diederik van Sonoy 1529-1597
 Bossu: slag op de Zuiderzee 1573 
 Vlootvoogden van de Admiraliteit van het Noorderkwartier 1589-1795
 VOC archief kamer Hoorn
 VOC bewindhebbers kamer Hoorn
 Het patriottisme in Hoorn 1786-1787
 Twee eeuwen stadsbestuurders van Hoorn 1795-2002
 Hoorn in 1851
 De top van de sociale hiërarchie in Hoorn, 1850-1862
 Lijst van burgemeesters van Hoorn
 Rectoren van de latijnse school
 Rechtbank van 1e aanleg Hoorn
 Familieportretten der Alewijns
 Archief familie van Foreest (Archief Alkmaar, laden duurt lang)
 Bekende inwoners van Hoorn
 Schrijvers geboren in Hoorn 
 


                                                                Willem IJsbrandtz Bontekoe 1587-1657
 
 

Hieronder twee plattegronden van Hoorn met de wijkindeling in de periode 1850-1900. Deze overzichten kunnen nuttig zijn bij het terugvinden van adressen in Hoorn uit die tijd. Zie ook het interessante artikel van Teeling over de wijkindeling en huisnummering in West-Friesland in de 19e eeuw.
 


                Plattegrond van Hoorn met de wijkindeling in 1852-1889. Klik  hier voor groot formaat. (Bron: Westfries Archief)
 
 


              Plattegrond van Hoorn met de wijkindeling in 1889-1897. Klik  hier voor groot formaat. (Bron: Westfries Archief)
 
 
 

Biografische links naar spraakmakende inwoners van Hoorn
 Junius (1511-1575)
 Junius 2
 Junius Batavia
 Liorne (16e eeuw)
 Jan Haring (16e eeuw)
 Velius (1572-1630)
 Willem Corneliszoon Schouten (1580-1625)
 Jacob Le Maire (1585-1616)
 Jacob Le Maire 2 
 Willem Ysbrandtsz Bontekoe (1587-1657)
 Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) 1
 Jan Pieterszoon Coen 2
 Jan Pieterszoon Coen 3
 Jan Pieterszoon Coen 4
 Familie van Foreest (1250-heden) 1
 Familie van Foreest 2 
 Agatha van Foreest (1733-1801)
 Agatha van Foreest 2
 P. van Akerlaken (1792-1862)
 Abbing (1800-1872)
 P. Opperdoes Alewijn (1800-1875)
 D. van Akerlaken (1815-1882)
 Baron van Dedem (1839-1895)
 A.C. Bleijs (1842-1912)

 A.C. Bleijs 2
 Jacob Posch (1851-1929)
 Johan Messchaert (1857-1922)

 J.C. Kerkmeijer (1875-1956)
 J.C. Kerkmeijer 2
 J.C. Kerkmeijer 3
 J.C. Kerkmeijer 4
 Gerard Boedijn (1893-1972)
 Henk Zantkuijl (1926-heden) 1
 Henk Zantkuijl 2
 Henk Zantkuijl 3
 


                                                                   Agatha van Foreest 1733-1801
 


Optekeningen over de burgers van Hoorn in archiefstukken
Als u uit de eerste hand eens iets wilt lezen over de wederwaardigheden en belevenissen van gewone burgers van Hoorn in vroeger eeuwen, dan kunt u daarvoor terecht bij het Westfries Archief in Hoorn. Om u een indruk te geven van de soort teksten die u daar kunt vinden, volgen hier zgn. transcripties van een aantal stukken uit het Oud Notarieel en Oud Rechterlijk Archief van Hoorn.  U kunt ze hieronder aanklikken:

01. Een dievenbende opgerold die West-Friesland onveilig maakte - Anno 1692.
02. Legaten in geld en goed uit de nalatenschap van Volckert Spijckerton - Anno 1700.
03. Belediging en bedreiging van Ariaen Wit en diens vrouw - Anno 1700.
04. Huisvredebreuk bij Juffrouw Susanne Alida Bruijnvis op het Grote Oost, hoek Appelsteeg te Hoorn - Anno 1700.
05. Averij aan het schip "De Rijp" - Anno 1703.
06. Boedelbeschrijving van Meijntje Jacobs erfdeel - Anno 1703.
07. Het schip "De Slagter" in de Oostzee door zwaar weer in de problemen - Anno 1703.
08. Beticht van diefstal van een tinnen kan en een dubbel bierglas uit de Oude Doelen - Anno 1703.
09. Kwaadsprekerij en belastering van Jacob Os - Anno 1703.
10. Beschuldiging van boterhandel zonder betaling van accijns - Anno 1703.
11. Broei van slagzaad aan boord van het schip "De Veer" - Anno 1703.
12. Trouwbeloften en vleselijke conversatie met Magdaleentje Pietersz - Anno 1703.
13. Meijndert Ossekoot dood gevonden in de Pieter de Poepsteeg - Eerste getuigenverklaring - Anno 1703.
14. Meijndert Ossekoot dood gevonden in de Pieter de Poepsteeg - Tweede getuigenverklaring - Anno 1703.
15. Meijndert Ossekoot dood gevonden in de Pieter de Poepsteeg - Derde getuigenverklaring - Anno 1703.
16. Onprofessioneel gedrag tijdens de walvisvaart, en lafheid in de strijd met een Franse kaper aan boord van het schip "De Vergulde Tortelduijven" - Anno 1704.
17. Verkoop van het schip "De Liefde", liggende bij de Raecksjes Brug in Hoorn - Anno 1704.
18. Een dodelijk mengsel: rattenkruit, meel en kruisbessen - Anno 1727.
19. De moord op Sikke Jans op het Kleine Oost te Hoorn - Anno 1756.
20. Een stuk met uitleg over de notariële getuigenverklaring of attestatie.

In verband met deze archiefstukken is het nuttig en interessant om de publicatie te lezen van H. Gaus over mentaliteitsgeschiedenis d.i. de studie van het dagelijks leven en de tijdgeest in vroeger tijd, en die van W. Heersink over de gevoeligheid voor belediging in de 17e eeuw in dorpsgemeenschappen in Noord-Holland, als een aspect van plattelandsgeschiedenis. Men was in deze kleine gemeenschappen veel meer dan tegenwoordig op elkaar betrokken en op elkaar aangewezen. Vandaar de noodzaak van een mechanisme om spanningen, voortvloeiend uit conflicten, op te kunnen heffen. Daarvoor ging men naar de notaris. Voorbeelden van dergelijke spanningen komen voor in de bovenstaande teksten nrs. 03, 04, 08, 09, 10 en 12.

Helmut Gaus (1975) - Verwachtingen en problemen van de mentaliteitsgeschiedenis.

Wim Heersink (1996) - Zachte woorden op het platteland. Een verkennend onderzoek naar conflictregelingen in Noord-Holland

Hieronder een voorbeeld van een pagina uit archiefstuk nr. 13.

Pieter de Poepsteeg Hoorn

Begin van een archiefstuk over Meijndert Ossekoot die op 13 Juli 1703 dood is gevonden in de Pieter de Poepsteeg in Hoorn (zie transcriptie nr. 13 hierboven).

Een transcriptie is een conversie of weergave, letter voor letter en woord voor woord, van een archiefstuk (zoals de hier afgebeelde handgeschreven tekst) in een beter leesbare vorm. Het is dus geen vertaling of hertaling van een oude tekst in hedendaags Nederlands. Dat zou een volgende stap (kunnen) zijn. Wel is het gebruikelijk om de betekenis van in onbruik geraakte woorden te vermelden, zoals in de genoemde transcripties is gedaan.


De site wordt nog verder uitgebreid. Aanvullingen zijn van harte welkom.
Biografische informatie wordt onder meer gezocht van:
Architecten:
J. van Reijendam
H.J. Cramer
S.W. Langius
Jakob Faber
G.J. Hennink

 

counter hit xanga