Het Witte Badhuis in Hoorn

Frans Kwaad

Home

Contact


Inleiding
Deze site bestaat voornamelijk uit foto's van het Witte Badhuis aan het IJsselmeer in Hoorn, de voorlopers daarvan en hun naaste omgeving. De site omspant een periode van 150 jaar, vanaf de vestiging in 1854 van de eerste bad- en zweminrichting van Hoorn aan het Visserseiland tot de opening in 2004 van de nieuwe Parkschouwburg op de plaats van het tweede Witte Badhuis aan de Westerdijk. Voor meer feitelijk informatie over de geschiedenis van de Hoornse zwembaden aan het Hoornse Hop wordt de geïnteresseerde lezer verwezen naar de bronnen die worden genoemd aan het slot van de website waarvan enkele online kunnen worden ingezien.




Lufo Westerdijk Hoorn

Luchtopname van het Hoornse Hop en de Westerdijk met bovenaan het Witte Badhuis



Voorgangers van het Witte Badhuis, 1854 - 1934

Visserseiland

Gezicht op het Visserseiland omstreeks 1900. Op deze plaats werd in 1854 de eerste bad- en zweminrichting van Hoorn gevestigd. Na een stormschade in 1877 is de badinrichting in 1882 naar rechts verplaatst, tot achter de molen, en bestemd voor de meer gegoede ingezetenen. In 1918 is de badinrichting op deze plaats opgeheven (Bron: Leo Hoogeveen, 1991).



Visserseiland

Badinrichting op het Visserseiland omstreeks 1900



Visserseiland

Wintergezicht op het Visserseiland zoals het was in 1934.


In 1880 is een eerste badgelegenheid gekomen op de plaats van het latere Witte Badhuis, eerst alleen voor mannelijke minvermogenden. In 1896 is het verbouwd en in 1912 is dit Gemeentelijk Volksbad ook opengesteld voor vrouwen, op afzonderlijke uren. Van 1880 tot 1918 zijn er dus twee badgelegenheden geweest aan het Hoornse Hop. In 1934 is het Witte Badhuis geopend. Leo Hoogeveen (1991) schrijft daarover het volgende:

Eind  1933  ontwierp gemeentearchitect  ir. M. Westerink de eerste plannen  voor  een  nieuw  badhuis.  Onderdeel van  zijn  plan was de bocht in de Westerdijk  ter hoogte van  het nieuwe  badhuis  te  verflauwen  en aan  de overzijde van de  nieuwe  rijweg  ruimte  te maken  voor het parkeren  van auto's en  het stallen van rijwielen.  Het  badhuis  zelf  bestond uit  een  kantoortje,  56  kleedkamertjes,  28  voor dames  en  28  voor heren,  streng  van  elkaar  gescheiden, een  inrichting voor de  berging  van kleren,  een  theehuis  met  terras, aparte  stranden  voor heren  en  dames,  een  familiestrand  met  een waadplaats voor kinderen, een kampeerterrein,  steigers,  twee  duiktorens,  speeltuig en  twee  vlotten.  Zowel aan de heren- als aan de dameskant  kwamen  op  het  strand  een zandbak  en  twee  wippen.  Op  de middensteiger werd,  op aandringen van  verontruste  katholieken,  een schutting  van  2  m.  hoog  gezet,  zodat de dames en  heren niet door elkaar konden raken.




Weel

De Weel en de Westerdijk omstreeks 1900, gezien in de richting van het Breed. Ter plaatse van het water van de Weel is nu een parkeerterrein. Daarachter staan nu de huizen van de Lambert Meliszweg (Fotocollectie van het Westfries Archief, Hoorn).




Westerdijk

Op de fiets op de Westerdijk nabij de lokatie van het (latere) Witte Badhuis omstreeks 1900.



Westerdijk

Voorganger van het Witte Badhuis. In de tijd vóór de aanleg van de Afsluitdijk (1932) speelden eb en vloed een rol langs de boorden van de Zuiderzee. Het tijverschil was wel veel geringer dan op de Noordzee en de Waddenzee. Het gemiddeld tijverschil bij Hoorn lag rond 35 cm. De jaargemiddelde hoogwaterstand bij Hoorn liep uiteen van -8 tot +19 cm NAP tussen 1872 en 1930. De jaargemiddelde laagwaterstand liep uiteen van -17 tot -27 cm NAP tussen 1872 en 1930 (zie de grafiek hieronder). Tijdens stormvloeden kwamen uiteraard veel extremere waarden voor, soms leidend tot overstromingen (Bron: Westfries Archief).  



Getij Hoorn

Grafiek van gemiddeld hoogwater (blauw) en gemiddeld laagwater (rose) op de Zuiderzee bij Hoorn vóór de aanleg van de Afsluitdijk in 1932. Opvallend is de geleidelijke stijging van zowel HW als LW (Bron: DONAR).




Westerdijk

Voorganger van het Witte Badhuis. Het badhuis lag op buitendijks land, dat door een lage stenen dijk werd beschermd tegen gemiddeld hoogwater op de Zuiderzee. De Westfriese Zeedijk (de Westerdijk) ligt verder naar achter en vormt de horizon op deze foto (Bron: Westfries Archief).




Visserseiland

Zweminrichting ter plaatse van het latere Witte Badhuis (foto uit 1916, bron:
Lansdaal, Herman, 1994.)




Witte Badhuis

Twee badjuffen van het Badhuis ca. 1925



Het Witte Badhuis, 1934 - 1977

Witte Badhuis

De feestelijke opening in 1934. Het Witte Badhuis is een geslaagd ontwerp van architect Westerink, met een strakke belijning in de stijl van het Functionalisme. Het is een laag gebouw met een volledig symmetrische plattegrond, een plat dak met overstekende delen en een hoog opgaande centrale ingangspartij. De horizontale lijn overheerst. Ondanks het strakke uiterlijk is het een vriendelijk, open en uitnodigend gebouw, passend bij zijn functie. Het is te betreuren dat het Witte Badhuis niet behouden is gebleven.




Tarief Witte Badhuis

Tarief van het Witte Badhuis bij de opening in 1934




Witte Badhuis

Omstreeks 1934



Witte Badhuis

Luchtopname van het Witte Badhuis uit 1963. Hier is goed te zien dat het Badhuis op buitendijks land ligt. De weg die voor het Badhuis langs loopt, is de Westerdijk, een deel van de Westfriese Zeedijk. Op de voorgrond is het pierebad te zien (Bron: Fotocollectie Vereniging Oud Hoorn).




Witte Badhuis
Fietsend langs het Witte Badhuis in de richting van Hoorn (Collectie de Jong)





Hoorn

Iets voorbij het Witte Badhuis (ligt achter de struiken) met gezicht op Hoorn in 1949


Westerdijk

Gezicht op het Witte Badhuis omstreeks 1944


Westerdijk

Omstreeks 1965



Witte Badhuis

Westerdijk met links op de achtergrond het Witte Badhuis. Foto uit 1959.



Westerdijk

De Westerdijk tussen het Visserseiland en het Witte Badhuis (foto Nooteboom).



Westerdijk

De door een storm drooggevallen bodem van een stukje van het IJsselmeer aan de Westerdijk in 1948. Dit was niet het gevolg van eb en vloed. Immers, door de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 was de Zuiderzee veranderd in het IJsselmeer. Vóór 1932 speelden eb en vloed wel een rol. Links op de achtergrond is het Witte Badhuis te zien. De foto laat zien dat het water hier niet erg diep is.



Westerdijk

Een stukje drooggevallen IJsselmeerbodem aan de Westerdijk in 1948.




Witte Badhuis
Opname van de zeezijde van het Witte Badhuis.



Witte Badhuis
Let op de schutting op de middensteiger om mannen en vrouwen van elkaar te scheiden. Foto ca. 1940.


Witte Badhuis
Op deze foto is de middenschutting verwijderd. 




Witte Badhuis

Twee onbekende badnymfen omstreeks 1940.


Leo Hoogeveen (1991) schrijft het volgende over gemengd zwemmen:

Al  voor de opening kwamen er van katholieke  zijde  klachten  over  het badhuis.  De  Vereniging  'Katholiek Hoorn' nam op 30  juni  1934 een  resolutie  aan,  waarin  werd  geprotesteerd  tegen  het  feit  dat  in het openbaar gemengde zonnebaden werden toegestaan.  Men  vond  dat  een  'belangrijk  deel  van  de  bevolking  in haar  opvattingen  over  zedelijkheid en  fatsoen' werd gekwetst en  drong er bij de gemeente op aan deze buitensporigheden  tegen te  gaan.  De geesteli jkheid  liet  dit  volgen  door een  verbod  voor  katholieken  om het badhuis te bezoeken. Op 23  juli beklaagde  een  aantal  katholieke  gebruikers  zich  over  de misstanden;  zij  voelden  zich  als abonnementhouders  benadeeld  en vroegen  de  gemeente  om  verbeteringen,  zodat  het  verbod  kon  worden  ingetrokken. Hun  voornaamste klacht  was  dat  de  dames  en heren zich  niet  in  hun  eigen  afdeling  verkleedden,  maar  door  elkaar.  Ook was  de  hoge  schutting op  de middensteiger  twee  meter  te  kort,  zodat  op het  einde  ieder vrij  heen en weer  kon  lopen.  Kenneli jk  vroeg men  zich niet af  hoe het  dan moest als  de  dames  en  heren  eenmaal  in zee  waren  gegaan.  Onder  water kunnen  toch  de vreselijkste dingen gebeuren  ...


Intermezzo: het Flevobad, 1934 - 1960(?)
In 1942 is door het R.K. Kerkbestuur te Hoorn de zweminrichting aan de Schellinkhouterdijk (het Flevobad) overgenomen van Neefjes teneinde Rooms-Katholieken in de gelegenheid te stellen tot gesepareerd baden in zee. De betreffende zweminrichting bestond daar al sinds 1934.


Flevobad

Jaarabonnement 1952 op het Flevobad aan de Schellinkhouterdijk (F. Kwaad)


___________________________________________________________________________________________________________________________

Wie herinnert zich niet de wandeling of het ritje op de fiets naar het Witte Badhuis, met je zwembroek of badpak opgerold in een handdoek onder je arm of onder de snelbinder. Komend vanaf het Breed voorbij de Vale Hen en de Westersingel had je rechts van de weg een laag muurtje. Daar liep je altijd overheen. Achter het muurtje lag de Weel, waar nu een lang, smal parkeertrerrein is. Links van de weg stond een hek met dichte begroeiing. Daarachter lag de speeltuin Zon en Vreugd (van 1947 tot 1973) en een ligweide van het Badhuis. In het midden voor het Badhuis was een hokje waar je moest betalen. Dan liep je een lange, smalle gang in, de meisjes naar rechts en de jongens naar links. In die gang hing een vertrouwde geur van geteerde planken en klonken je voetstappen luid en hol. De gang kreeg licht door een rij hoge ramen aan de linkerkant. Aan het eind van de gang ging je naar rechts (de jongens dan). Daar pakte je een van de grote haken, gemaakt van een dik soort ijzerdraad, die daar hingen. Dan een kleedhokje in, met tegen de achterwand een plank om op te zitten. De deur van eterniet sloot niet tot op de vloer. Je kleren hing je op de haak met de schoenen onderaan. De haak met kleren gaf je af aan een badmeester die je een genummerde penning gaf en de haak ophing in een grote ruimte in het midden van het gebouw. Dan kon je vanaf het plankier via een trapje omlaag naar een middensteiger, of via trapjes aan de uiteinden van het plankier naar de ligweiden. Van de ligweiden kon je het water in via twee korte steigers met trapjes. Toen ik een keer van een van die steigers het water was ingedoken en weer boven kwam, werd er verschrikt naar mijn hoofd gewezen. Ik begreep niet wat er aan de hand was en veegde met mijn hand langs mijn voorhoofd ...bloed! Ik had met mijn hoofd de bodem geraakt. Ik had het niet eens gemerkt. Gelukkig viel de schade mee. Dat gebeurde in 1953. Niet ver uit de kant lag bij deze steiger een houten vlot in het water.

Op de foto hieronder zie je de kleedhokjes met het plankier ervoor, het lage muurtje erlangs en de trap naar een van de twee ligweiden. Aan deze kant lagen in de jaren vijftig de kleedhokjes voor de meisjes. In die tijd bestond de schutting op de middensteiger niet meer. Als je naast de middensteiger het water inliep, zakte je weg in een laagje zachte bruine prut. Dat was een restant van een veenlaag die ooit heel West-Nederland en een groot deel van het Zuiderzeegebied heeft bedekt. Op het oude land van Noord-Holland tussen de droogmakerijen is het veen nog aanwezig.  



Witte Badhuis

Links de kleedhokjes voor de meisjes, in het midden de ruimte waar de haken met de kleren werden opgehangen en rechts de kleedhokjes voor de jongens. Een trap voerde omlaag naar de middensteiger met links en rechts daarvan ondiep en niet erg schoon water (foto's Nooteboom omstreeks 1950).



Witte Badhuis

Fraaie foto uit 1974 toen het Witte Badhuis 40 jaar bestond. Foto Klaas Laan.

In de jaren vijftig lag op deze ligweide meestal de jeugd vanaf 14-15 jaar te zonnebaden. De ligweide aan de andere kant van het badhuis was meer het domein van de kleintjes met hun moeders. Aan die kant lag ook een groot, rond, betonnen pierenbad.



Witte Badhuis

Het pierenbad van het Witte Badhuis in de jaren vijftig (Bron: Kwartaalblad Oud Hoorn, 2007, nr. 2, p. 82)




Witte Badhuis

Spelende kinderen in het Witte Badhuis in de jaren vijftig . Achter de schutting lag de Speeltuin Zon en Vreugd (Bron: Kwartaalblad Oud Hoorn, 2007, nr. 2, p. 82).



Witte Badhuis

Mooi vergezicht op het Witte Badhuis. We zwommen wel eens van het Witte Badhuis naar het Visserseiland. Wel oppassen op de grote wierplekken in het water! Rechts tussen de bomen is iets te zien van de speeltuin Zon en Vreugd. Foto uit 1959.




Witte Bdhuis
Omstreeks 1970


Het Tweede Witte Badhuis, 1978 - 1991
Vanaf de opening in 1934 zijn de inkomsten te gering om de exploitatie van het Witte Badhuis dekkend te maken, schrijft Van Zoonen (2004). Het gebouw vraagt veel onderhoud en er moet doorlopend een veenbank in het IJsselmeer worden verwijderd. In de tweede wereldoorlog werd het bad bezet door de Duitse Wehrmacht die het gebruikten voor luchtverkenning en op de ingangspartij een stuk luchtafweergeschut plaatsten. Na de oorlog wordt het bad weer in gebruik genomen. Het verouderde bad trekt in 1958 nog 60.000 bezoekers. In juni 1966 wordt het zwemwater aan de Westerdijk afgekeurd. Kort daarop wordt het toch weer goedgekeurd. Er gaan stemmen op om te komen tot de aanleg van een openluchtzwembad met gezuiverd water. Er komt een plan. De realisatie ervan wordt steeds weer uitgesteld en vooruit geschoven. Het Witte Badhuis blijft inmiddels normaal in gebruik en trekt in 1971 nog zo'n 20.000 bezoekers. Uiteindelijk komt er in 1976 een plan voor de aanleg van een gegraven bad op de lokatie van het Witte Badhuis, speciaal bedoeld voor de inwoners van de Grote Waal en een deel van de binnenstad. In 1977 begon de sloop van het oude Witte Badhuis. In 1978 is er een nieuw zwembad geopend, met behoud van de oude naam. Leo Hoogeveen (1991) schrijft daarover: 

Op  1  juli  1978  ging  het  zwembad, speciaal  bedoeld  voor  de  inwoners van de  Grote  Waal  en  de  binnenstad, voor het  publiek  open.  De naam  'Witte Badhuis'  bleef  om  historische  redenen  gehandhaafd.  Minister  L.  Ginjaar van milieuhygiene verrichtte op 5 juni 1979 de officiele opening. 




Witte Badhuis 2

Het tweede Witte Badhuis. Foto ca. 1980.




Westerdijk Hoorn

Luchtopname van het Hoornse Hop met links onder het Tweede Witte Badhuis en rechts boven het Visserseiland, 1980


De Speeltuin Zon en Vreugd, 1947 - 1973
Naast het Witte Badhuis was van 1947 tot 1973 de R.K Speeltuin Zon en Vreugd gevestigd.



Speeltuin Zon en Veugde

Speeltuin Zon en Vreugd (1947-1973) naast het Witte Badhuis



Zon en Vreugd

Speeltuin Zon en Vreugd in de jaren vijftig (Bron: Kwartaalblad Oud Hoorn, 2006, nr. 4, pp. 172-173)



Zon en Vreugd

Speeltuin Zon en Vreugd in de jaren vijftig (Bron: Kwartaalblad Oud Hoorn, 2006, nr. 4, pp. 172-173)



Plannenmaken, 1991-2004, en de nieuwe Parkschouwburg, 2004-heden
Het tweede Witte Badhuis was geen lang leven beschoren vanwege grote tekorten op de exploitatie van de drie Hoornse zwembaden die er toen waren (Vredehof in Hoorn-Noord, De Wijzend in Zwaag en Het Witte Badhuis aan de Westerdijk). In 1988 werd dan ook door het College van B. en W. besloten om het tweede Witte Badhuis voor het publiek te sluiten, en in 1991 begon de sloop ervan. Ter plaatse van het Witte Badhuis en de al eerder verdwenen Speeltuin Zon en Vreugd zou een ambitieus hotelproject worden gerealiseerd. Dat hotel is er nooit gekomen. Arie van Zoonen bespreekt deze geschiedenis in detail in zijn boek uit 2004 over Het Park. Hij wijdt ook een hoofdstuk aan het Witte Badhuis, met herinneringen aan het Badhuis van twee Horinezen. In 2004 is op de plek van het Witte Badhuis de nieuwe Parkschouwburg geopend die vanaf 1852 was gevestigd aan het Achterom in Hoorn, met vanaf 1969 na een verbouwing een ingang aan de Westerdijk.


Parkzaal Hoorn

Het strandje 'Zon en Vreugd'  in 2012 met daarachter de nieuwe Parkschouwburg.  




Parkschouwburg Hoorn

De Parkschouwburg aan het Hoornse Hop


Het Binnen-Badhuis, 1923 - 1972
Het is opvallend dat we het in Hoorn altijd hadden over het Witte Badhuis. Het was nl. geen badhuis maar een zwembad. Een badhuis is een openbare plaats, waar mensen zich tegen een geringe vergoeding kunnen wassen, door een douche of een bad te nemen. In Nederland werden badhuizen sinds eind negentiende eeuw, toen er een grotere aandacht kwam voor hygiëne en de gezondheid en levensstijl van de mens, op grotere schaal gebouwd. De badhuizen waren een soort van openbare badkamers voor de gewone man, daar de arbeiderswoningen vaak zonder sanitaire voorzieningen werden opgeleverd. De meeste badhuizen in het straatbeeld zijn echter in de eerste helft van de twintigste eeuw opgetrokken. De Nederlandse badhuizen werden gestookt met steenkool of stadsgas. Met de ontdekking van aardgas en het inbouwen van sanitaire voorzieningen bij particulieren, werden de badhuizen langzaam maar zeker overbodig. Het openbare badhuis is grotendeels uit het straatbeeld verdwenen, omdat de gebouwen hun functie hebben verloren ( Wikipedia).

In Hoorn was ook een 'echt' badhuis. Dat was van 1923 tot 1952 gevestigd aan het Gerritsland in het gebouw van de gasfabriek aldaar. Van 1952 tot 1972 was het gevestigd in de Kruisstraat (Zack, 2000). Zie de foto's hieronder:



Binnen Badhuis Hoorn

Het Binnen-Badhuis aan het Gerritsland (Bron: Fotocollectie Oud Hoorn)




Binnen Badhuis Hoorn

Het Binnen-Badhuis aan de Kruisstraat (Bron: F. Zack, 2000)



Bronnen:

-  Waar niet anders wordt vermeld, zijn de foto's op deze site afkomstig uit de fotocollectie van het Westfries Archief, Hoorn
Fotocollectie van de Historische Vereniging Oud Hoorn
Hoogeveen, Leo, 1991. Ik wil zwemmen: over de lotgevallen van de bad- en zweminrichtingen aan het Hoornse Hop. Kwartaalblad Oud Hoorn, 1991, nr. 4, pp. 112-117.
Lansdaal, Herman, 1994. Sportman, autogek, zakenman. Jan Ligthart "duikt" via oudste zwembad in Hoorns verleden.  Kwartaalblad Oud-Hoorn, 1994 nr. 1.
Zack, Frans, 2000. Afscheid van Hoorns binnenbadhuis. Kwartaalblad Oud Hoorn, 2000, nr. 2, pp. 51-53.
De Jong, Nico, Collectie oude ansichten van Hoorn
-  Van Zoonen Arie, 2004. Het Witte Badhuis (1934-1988). In: 1852-2004 Het Park, Anderhalve eeuw aan de Westerdijk. Hoofdstuk V, pp. 51-64. Uitgave van Schouwburg en Congrescentrum het Park, Hoorn, 304 pp.
-  Uiterwijk, Femke, 2006. Men vraagt ons (over de Speeltuin Zon en Vreugd). Kwartaalblad Oud Hoorn, 28e jaargang, nr. 4, pp. 172-174.
-  Uiterwijk, Femke, 2007. Men vraagt ons (over de Speeltuin Zon en Vreugd, het Flevobad en het Witte Badhuis). Kwartaalblad Oud Hoorn, 29e jaargang, nr. 2, pp. 79-82.
-  Zack, Frans, 2008. Hoornse kunstenaar Wouter IJdo schilderde Flevobad. Kwartaalblad Oud Hoorn, 30e jaargang, nr. 1, p. 12.


free hit
counters